Nasza strona na Facebooku!

Aktualności

Celiakia

Czym jest celiakia?

Celiakia charakteryzuje się stałą nietolerancją pokarmową glutenu.

Gluten jest białkiem znajdującym się w pszenicy i takich innych zbożach, jak owies, jęczmień, żyto, pszenica płaskurka, kamut, orkisz i pszenżyto. U osób o skłonnościach genetycznych, tak dzieci jak i dorosłych, spożywanie produktów zawierających gluten, nawet w małych ilościach, powoduje reakcję odpornościową jelita cienkiego wywołując chroniczne zapalenie, w wyniku którego następuje zanik kosmków oraz pojawienie się bardzo zróżnicowanych objawów.
U osoby zdrowej ścianki jelit pokryte są kosmkami i mikrokosmkami, których zadaniem jest zwiększenie powierzchni wchłaniania jelitowego składników pokarmowych. Natomiast u osoby dotkniętej celiakią kosmki te ulegają prawie całkowitemu zanikowi, a błona śluzowa zostaje uszkodzona. Gładka powierzchnia pozbawiona warstwy wchłaniającej redukuje lub uniemożliwia wchłanianie substancji odżywczych w postaci białka, tłuszczy, węglowodanów, witamin i soli mineralnych, powodując objawy zespołu złego wchłaniania i różne niedobory.

Nietolerancja glutenu jest w skali światowej jednym z najczęściej spotykanych zaburzeń. W krajach, w których populacja wywodzi się głównie z Europy (Europa, Ameryka Północna i Południowa oraz Australia), jest nią dotknięta jedna osoba na sto. Podobną częstotliwość odnotowuje się również w takich regionach, jak Afryka Północna, Bliski Wschód i Indie, w których spożywane są duże ilości pszenicy.

Co to jest gluten?
Gluten jest białkiem znajdującym się w takich zbożach, jak pszenica, owies, jęczmień, żyto, pszenica płaskurka, kamut, orkisz i pszenżyto. Wartość odżywcza glutenu jest bardzo niewielka. Proteina ta spełnia przede wszystkim rolę "kleju", która wiąże mąkę, przyczyniając się do nadania pieczywu odpowiedniej struktury.

Celiakia jest chorobą wrodzoną czy nabytą?
Celiakia jest złożoną patologią, spowodowaną
przez "mozaikę" czynników dziedzicznych i środowiskowych.

Czynniki genetyczne
Rola czynnika genetycznego wynika z rodzinnego występowania celiakii - 10 razy częściej występuje ona u krewnych pierwszego stopnia w porównaniu z populacją ogólną. Nie są jednak znane wszystkie liczne geny, które przyczyniają się do wrodzonej predyspozycji. Wśród nich wybijają się na czoło pewne elementy układu HLA - zespółu genów, których podstawową funkcją jest "rozpoznanie" obcych dla organizmu cząsteczek.
U większości osób dotkniętych celiakią (przynajmniej 95 %) występują genotypy HLA-DQ2 i/lub DQ8. Mimo tego, że obecność HLA-DQ2/DQ8 jest konieczna, nie jest jednak wystarczająca do rozwinięcia się choroby, ponieważ te same czynniki genetyczne występują w dużej ilości u osobników zdrowych (u 20-30% populacji ogólnej).

Czynnik środowiskowy
Czynnikiem środowiskowym celiakii jest obecność glutenu w pożywieniu.

Jak się objawia celiakia?
Objawy celiakii mogą być różnorodne, a w niektórych przypadkach mogą nawet nie występować.
Najczęstsze objawy to biegunka, spadek wagi i osłabienie, wzdęcia i bóle brzucha, wymioty, a u dzieci - zahamowanie wzrostu. W innych przypadkach mogą z kolei być to objawy niedotyczące układu trawiennego, np. anemia, osteoporoza, amenorrhea (brak miesiączki), niedobór witamin i soli mineralnych, albo objawy typowe dla innych schorzeń, które czasem występują razem.
Jednak celiakia nie zawsze objawia się w sposób oczywisty. Posiada ona wiele postaci klinicznych, które należy wziąć pod uwagę
Możliwe objawy kliniczne celiakii mogą zostać więc podzielone na przypadki typowe, charakteryzujące się wyraźnymi symptomami żołądkowo-jelitowymi (obecnie występującymi coraz rzadziej), oraz coraz częstsze przypadki nietypowe, charakteryzujące się objawami mało oczywistymi, jak np. pozornie banalny zespół jelita drażliwego lub niedobór żelaza, oporny na terapię doustną. Istnieją też formy bezobjawowe, które - z powodu braku wyraźnych symptomów - zostają zdiagnozowane przypadkowo u osób z tzw. grupy ryzyka, a więc u krewnych osób cierpiących na celiakię lub u cukrzyków poddanych badaniu surowicy krwi. W przypadkach takich objawy są "nieme" tylko pozornie, gdyż - w rzeczywistości - po rozpoczęciu kuracji zauważalna jest poprawa stanu psycho-fizycznego. U jeszcze innych pacjentów podejrzenie rodzi się w wyniku stwierdzenia problemów wychodzących poza układ jelitowy, jak np. opryszczkowe zapalenie skóry, aftowe zapalenie jamy ustnej, cukrzyca, osteoporoza, zaburzenia płodności, zapalenie tarczycy, uczulenia, nietolerancje i pewne schorzenia neurologiczne, które mogą towarzyszyć celiakii. W bardzo rzadkich na szczęście przypadkach celiakia może od początku pojawić się manifestując takie poważne komplikacje, jak choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy czy chłoniak jelit.

Jakie są kliniczne objawy celiakii?
Krótki opis czterech podstawowych form celiakii.
Celiakia typowa
Typowe formy celiakii pojawiają się zazwyczaj wcześnie, zwykle w kilka miesiący po odstawieniu dziecka od piersi, w postaci zaburzeń we wchłanianiu układu jelitowego: chroniczna biegunka, zahamowanie wzrostu, brak łaknienia, wymioty i powiększenie obwodu brzucha (wzdęcie).

Celiakia nietypowa
Nietypowe formy celiakii objawiają się z opóźnieniem i przeważnie nie dotyczą układu trawiennego, jak np. anemia z niedoborem żelaza,wzrost poziomu transaminaz wątrobowych, częste bóle brzucha, hipoplazja szkliwa zębowego, opryszczkowe zapalenie skóry lub niski wzrost w wieku szkolnym.

Celiakia niema (bezobjawowa lub skąpoobjawowa)
Formy bezobjawowe są diagnozowane u osób pozornie zdrowych zazwyczaj podczas przypadkowych badań. Często formy te są "nieme" tylko pozornie, gdyż - w rzeczywistości - po rozpoczęciu kuracji zauważalna jest ogólna poprawa stanu psycho-fizycznego.

Celiakia potencjalna
Za potencjalne są uważane przypadki, gdy w surowicy występują markery pozytywne, a biopsja jelit jest normalna.
U pacjentów z celiakią potencjalną może z czasem powstać rozpoznawalne uszkodzenie układu trawiennego. Często celiakia w postaci ukrytej pojawia się u osób cierpiących na patologie autoimmunologiczne, takie jak cukrzyca insulinozależna i zapalenie tarczycy, zespoły Downa, Turnera i Williamsa, oraz niedobór IgA.
Śluzówka jelita normalna, Atrofia II stopnia i Atrofia stopnia IIIc.

Co należy zrobić w przypadku podejrzenia celiakii?
Mając do czynienia z objawami towarzyszącymi celiakii, często wystarczy wykonać specjalistyczne badania krwi, aby wstępnie stwierdzić nietolerancję glutenu. Jednak diagnoza definitywna może zostać postawiona dopiero po biopsji jelit, tj. po pobraniu fragmentu tkanki i poddaniu go badaniu histologicznemu, które umożliwi ewentualne stwierdzenie zaniku błony śluzowej jelita cienkiego (atrofia kosmków).

Badania krwi
Niektóre wyniki analizy krwi mogą potwierdzić podejrzenie celiakii. Wśród nich należy przede wszystkim wziąć pod uwagę przeciwciała przeciwko transglutaminazie (anty-tTG) klasy IgA - badanie bardzo skuteczne i zautomatyzowane. Równie skuteczne, ale mniej standardowe jest wykrycie przeciwciał przeciwendomysialnych (EMA). Przeciwciała przeciwgliadynowe (AGA) w klasie Iga i IgD są szczególnie istotne w przypadku dzieci poniżej 3 lat, ponieważ mogą okazać się pozytywne przed przeprowadzeniem wszystkich innych badań. Pojedyncze zaburzenia AGA-IgG nie mają zwykle wpływu na diagnozę, z wyjątkiem dzieci z niedoborem ciał IgA

Biopsja jelita cienkiego
Jeżeli analizy serologiczne okażą się pozytywne, należy wykonać biopsję jelita cienkiego, która polega na wziernikowaniu żołądka i dwunastnicy. U osób z serologią pozytywną i typowymi zmianami biopsji jelitowej (zanik błony śluzowej jelita cienkiego, czyli atrofia kosmków oraz wzrost liczby limfocytów śródnabłonkowych) zwykle występują wszystkie elementy pozwalające na definitywne zdiagnozowanie celiakii.

Test prowokacji
W przypadkach wątpliwych stosuje się test prowokacji glutenem po przynajmniej dwuletnim okresie diety. Diagnoza zostanie potwierdzona, jeżeli przeprowadzony pod kontrolą lekarską test prowokacji spowoduje w ciągu kilku miesięcy (wyjątkowo po kilku latach) kliniczny i bioptyczny nawrót zaburzenia.

Celiakia i cukrzyca.
Dwa schorzenia o podobnym podłożu Dieta stosowna dla kuracji obu chorób.
5-10% pacjentów z cukrzycą typu 1 (insulinozależnych) cierpi równocześnie na celiakię. Lecząc jednocześnie oba schorzenia, należy przestrzegać skrupulatnie diety, która jednak nie wymaga skrajnych ograniczeń. Osobie chorej na cukrzycę, której celiakia towarzyszy lub nie, zaleca się bowiem odżywianie normalne pod względem kalorii oraz protein, cukru i tłuszczów. Aby zapobiec zbyt wysokiemu poziomowi glikemii po posiłkach, zaleca się raczej spożywanie węglowodanów złożonych (chleb i makaron, oczywiście bezglutenowe) oraz produktów zawierających włókna pokarmowe (warzywa, jarzyny strączkowe i świeże owoce), a nie produktów o dużej zawartości cukrów prostych (słodycze), które są dozwolone, ale w niewielkich ilościach. Jeśli chodzi o tłuszcze, to zaleca się raczej tłuszcze pochodzenia roślinnego (np. oliwa z oliwek extra-vergine, oleje z nasion) oraz produkty zawierające tłuszcze wielonienasycone (np. ryby ), gdyż obniżają one poziom cholesterolu we krwi. Należy też podkreślić, że leczenie celiakii ma bardzo pozytywny wpływ na cukrzycę, ponieważ sprzyja poprawie metabolizmu i ewentualnie zmniejsza niedobór insuliny, zapobiegając takim możliwym komplikacjom jak np. anemia i osteoporoza.

Skąd się bierze nietolerancja na laktozę?
Objawia się wraz z celiakią,ale przyczyny są inne.
Przed zdiagnozowaniem celiakii dana osoba może nietolerować laktozy z powodu uszkodzenia śluzówki jelit. Jednak nietolerancja laktozy może pozostać również i po rozpoczęciu leczenia celiakii, mimo że struktura śluzówki powróciła już do normy. Sytuacja taka może być spowodowana genetycznym niedoborem enzymów, dość często występującym przede wszystkim w krajach Europy południowej, i nie ma żadnego związku z celiakią. W przypadkach takich spożywanie produktów zawierających laktozę, przede wszystkim pełnotłustego mleka, może powodować powtarzające się bóle brzucha i wzdęcia. Leczenie tych przypadłości wymaga usunięcia z jadłospisu takich produktów zawierających laktozę, jak mleko pełnotłuste i lody mleczne. Zamiast mleka pełnotłustego zaleca się mleko o niskiej zawartości laktozy, dostępne we wszystkich supermarketach. Ponieważ jelito posiada ograniczoną zdolność trawienia laktozy, w przypadkach mniej drastycznych, są zwykle dobrze tolerowane inne produkty mleczne, np. jogurt, sery dojrzałe i mleczne ciasteczka. Jednak osobom, które reagują bardzo silnie na obecność laktozy, zaleca się całkowite zrezygnowanie ze spożywania produktów mlecznych.

Jak leczyć celiakię?
Skrupulatne przestrzeganie diety bezglutenowej stanowi jedyną skuteczną terapię.
Skrupulatne przestrzeganie diety bezglutenowej to obecnie jedyna skuteczna terapia, która zapewnia osobom dotkniętym celiakią dobry stan zdrowia wraz ze zniknięciem objawów klinicznych, powrót do normy wyników badań oraz przywrócenie normalnej struktury śluzówki jelit.
Leczenie celiakii wymaga usunięcia z jadłospisu wszystkich pokarmów zawierających pochodne pszenicy, włącznie z jej odmianami mniej powszechnymi. Należy pamiętać, że nawet niewielkie ilości glutenu mogą być szkodliwe. Trzeba więc zwracać uwagę na składniki produktów dostępnych na rynku, ponieważ mogą w nich znajdować się śladowe ilości glutenu.
Terapia polegająca na diecie jest ułatwiona dzięki obecności na rynku dużego asortymentu produktów przeznaczonych dla osób dotkniętych celiakią (chleb, makaron, ciastka, spody do pizzy, mąka do ciasta itp.), łatwo rozpoznawalnych dzięki umieszczonemu na opakowaniu "przekreślonym kłosie", który jest symbolem produktów bezglutenowych.

www.celiakia.freshsite.pl , www.celiakia.pl

Co można jeść?
Produkty bezglutenowe, które trzeba umieć rozpoznać.

Identyfikację tzw. produktów "ryzykownych" ułatwia ostatni przepis unijny o etykietach, który nakłada na producenta obowiązek informowania o obecności w produkcie glutenu, nawet w przypadku minimalnych ilości.
Świadome lub przypadkowe spożycie śladowych ilości glutenu często nie powoduję natychmiastowych następstw, ale może okazać się szkodliwe długoterminowo powodując na nowo uszkodzenia śluzówki jelit. Należy więc skrupulatnie przestrzegać diety, nie ulegając jednak fobii lub "psychozie glutenowej", gdyż postawy takie są absolutnie nieusprawiedliwione.

Rozpoczęciu kuracji dietetycznej towarzyszy zanik objawów klinicznych, normalizacja wyników badań na przeciwciała i przywrócenie normalnej struktury śluzówki jelit. U osoby z objawami typowymi rezultaty kuracji są wręcz nieoczekiwane: w ciągu kilku dni następuje poprawa apetytu i nastroju, po czym stopniowo zanika biegunka, a u dzieci - ustępuje zahamowanie wzrostu. Również takie ewentualne zmiany metaboliczne, jak np. niewielka zawartość minerałów w strukturze kostnej lub anemia wywołana brakiem żelaza, powoli ulegają normalizacji. Zastosowanie diety, zwłaszcza wczesnej, redukuje niebezpieczeństwo komplikacji długoterminowych, ale nie eliminuje zupełnie ewentualności wystąpienia komplikacji autoimmunologicznych. Należy tu wymienić zapalenie tarczycy (Hashimoto), a więc dolegliwość dość często występującą w okresie dojrzewania, szczególnie u dziewcząt.

Jakich zasad higieny należy przestrzegać w kuchni?
Jak przygotować potrawę na pewno bezglutenową

  • Wybrać składniki, które z pewnością są bezglutenowe.
  • Nie dotykać pokarmów rękami ze śladami mąki lub nie umytymi przyborami kuchennymi (miski, łyżki kuchenne, durszlaki , rondle itp.), które dotykały pokarmów niedozwolonych.
  • Nie kłaść pokarmów bezpośrednio na powierzchniach zanieczyszczonych, takich jak blaty kuchenne, patelnie, dno piecyka, płyta lub ruszt. Wyczyścić wszystko przed rozpoczęciem pracy.
  • Nie używać oleju już użytego do smażenia potraw prószonych mąką lub tartą bułką.
  • Nie używać wody, w której już był gotowany makaron z glutenem.
  • Używać papieru do pieczenia lub folii aluminiowej do przykrycia płyty lub innych powierzchni, które mogą być zanieczyszczone

Jaki inne aspekty dietetyczne należy wziąć pod uwagę?

Jak uzupełnić ewentualne niedobory pokarmowe lub związane z nimi nietolerancje.
Dieta bezglutenowa, stosowana już od przeszło 50 lat w terapii celiakii, stanowi jadłospis stosowny pod względem odżywczym dla wszystkich przedziałów wiekowych, jak również w sytuacjach szczególnych (np. ciąża, cukrzyca). Konieczność wykluczenia pokarmów stanowiących pochodne pszenicy, może spowodować, że dostarczamy organizmowi zbyt mało włókien roślinnych. Sytuacja ta może być zrekompensowana przez odpowiednie uzupełnienie diety warzywami i owocami. Ważne też jest zapewnienie organizmowi właściwej ilości witamin, szczególnie z grupy B oraz wapnia.

Czy zamiast diety bezglutenowej można zastosować jakąś inną kurację?

Poszukiwania alternatywnych metod terapeutycznych.
Ich celem jest umożliwienie pacjentom uwolnienie się od "uciążliwości" diety bezglutenowej. W trakcie badań są np. różnorodne odmiany mniej toksycznych zbóż, enzymy będące w stanie metabolizować proteiny najmniej "strawne" dla osób cierpiących na celiakię, lekarstwa przeciwdziałające transglutaminazie lub cytokinom, oraz immunomodulatory blokujące przesadne reakcje na gluten (tzw. "szczepionka). Na razie badania nad skutecznością tych potencjalnych terapii alternatywnych są jeszcze w fazie embrionalnej. Przejście z prób laboratoryjnych do prób klinicznych jest spowolnione przede wszystkim tym, że u żadnego gatunku zwierząt nie występuje celiakia. Na dzień dzisiejszy nie można jeszcze przewidzieć, kiedy w przyszłości zostanie odkryta odpowiednia terapia alternatywna. Należy podkreślić, że wszelkie działania innowacyjne muszą okazać się skuteczniejsze od kuracji pewnej, skutecznej i będącej do dyspozycji, tj. diety bezglutenowej.

Badania po postawieniu diagnozy:
jakie i kiedy?

Po 1- 2 latach diety nie są potrzebne dodatkowe badania.

Jeśli nie ma wątpliwości co do diagnozy, nie uważa się już za konieczne sprawdzenie normalizacji biopsją jelit. Jest jednak wskazane, aby pacjent okresowo poddawał się kontroli w ośrodku specjalistycznym, w którym sprawdzane będą wyniki niektórych badań laboratoryjnych, wśród których przede wszystkim:

  • parametry dotyczące gospodarki żelazem (hematokryt, poziom żelaza w osoczu, ferrytyna). Ewentualny stały niedobór żelaza może być uzupełniany jego podawaniem doustnym;
  • przeciwciała anty-tTG u (jeśli są pozytywne, oznaczają brak skrupulatnego przestrzegania diety);
  • analizy służące przedwczesnej diagnozie patologii autoimmunologicznych, obecnych lub podejrzanych (przede wszystkim przeciwciała anty-tyreoglobuliny i przeciwciała przeciw peroksydazie tarczycowej dla diagnozy zapalenia tarczycy).

Monitorowanie osteoporozy przy pomocy densytometrii kostnej jest przede wszystkim wskazane w przypadku późnej diagnozy, szczególnie u kobiet. Osoby, u których podczas wizyty kontrolnej zostaje stwierdzony wyraźny przyrost wagi, zaleca się poddać badaniom metabolicznym pierwszego stopnia (całkowity cholesterol-HDL, trójglicerydy, glikemia).
U najbliższych krewnych pacjenta (dzieci, bracia, siostry, rodzice) ryzyko celiakii jest większe (ok. 10%) niż u reszty ogólnej populacji. Z tego względu zaleca się rozszerzyć również na nich, mimo że pozornie wyglądają zdrowo, badania ukierunkowane na markery celiakii (przeciwciała anty T-TG lub ewentualnie genotypu HLA-DQ2/DQ8)

Życie z celiakią, czy to problem?

Najtrudniejszym do przezwyciężenia progiem jest pierwsza diagnoza.

Mówi się, że po zdiagnozowaniu celiakia przestaje być chorobą i staje się tylko sposobem życia. Po rozpoczęciu kuracji psychofizyczny stan zdrowia ulega ogromnej poprawie, ale trzeba się nauczyć współżyć z zasadami narzuconymi przez nowy regulamin dietetyczny. Duży asortyment produktów bezglutenowych, ostatnio udostępnionych przez specjalistyczny przemysł spożywczy, przyczynił się wydatnie do podniesienia jakości życia osób dotkniętych celiakią. Produkty bezglutenowe są coraz bardziej urozmaicone i łatwiej osiągalne. Uciążliwość ograniczeń pokarmowych jest odczuwalna podczas spożywania posiłków poza domem, ponieważ w placówkach gastronomicznych (stołówkach, barach, restauracjach) potrawy bezglutenowe występują w ilościach jeszcze bardzo ograniczonych. Sytuacja ta ulega jednak poprawie z roku na rok, dzięki zaangażowanym działaniom stowarzyszeń pacjentów i rosnącemu zainteresowaniu instytucji i środków masowego przekazu.

Wiek szkolny
Niektóre szkoły są w stanie zapewnić dziecku cierpiącemu na celiakię potrawy bezpieczne, rodzice powinni sprawdzić osobiście czy nauczyciele i personel pracujący w stołówce został powiadomiony o istnieniu problemu. Duży asortyment bezglutenowych słodkich lub słonych przekąsek umożliwia bezproblemowe branie udziału w wycieczkach szkolnych i imprezach urodzinowych.

Wiek dojrzewania
"Odstępstwa" od diety zdarzają się najczęściej podczas dojrzewania, ponieważ młodzież ma trudności z zaakceptowaniem, a przede wszystkim ukazaniem własnej "odmienności pokarmowej". Częsty brak objawów może wpływać na tendencje do okazjonalnych odstępstw od diety. Co należy zrobić w takich przypadkach? Należy unikać postaw obwiniających, a zwłaszcza wymuszających, poprzestając na właściwym poinformowaniu o postępowaniu pozwalającym na lepsze przestrzeganie diety. W niektórych przypadkach, głównie w razie konfliktu między młodym pacjentem i rodzicami, można skorzystać z pomocy psychologa. Trudności wieku dojrzewania są zwykle przemijające i nie wykluczają możliwości normalnego życia z celiakią.